قوانین ارث و نحوه تقسیم ارث

تقسیم ارث
محروم کردن یک یا چند تن از ورثه در وصیت‌نامه، صحیح نیست.

پس از فوت متوفی، شیوه تقسیم ارث او همواره یکی از اصلی‌ترین مسایل در خانواده‌ها است و به همین دلیل در این مطلب قصد داریم به طور کامل مفاهیمی همچون طبقات ارث، درجات ارث، نحوه تقسیم ارث و مثال‌هایی در این زمینه از جمله ارث زن از شوهر، ارث فرزند از پدر و ارث فرزند از مادر و ارث از پدربزرگ را مرور کنیم.

قوانین ارث و نحوه تقسیم ارث

ارث به موجب سبب و ارث به موجب نسب

مطابق ماده ۸۶۱ قانون مدنی موجب ارث دو امر است: سبب و نسب.

ارث به موجب سبب: به واسطه ازدواج با متوفی رابطه ارث بری ایجاد شده و وارث متوفی محسوب می‌گردد. نکته قابل توجه این که ارث به موجب نکاح دائم ایجاد می‌شود و شرط توارث در نکاح موقت باطل است و به بیان دیگر در ازدواج موقت زن و مرد از یکدیگر ارث نمی‌برند.

ارث به موجب نسب: افرادی که با داشتن رابطه خونی با متوفی، خویشان او محسوب می‌شوند و از او ارث می‌برند.

طبقات ارث

قبل از مرور قوانین مربوط به ارث باید با مفهوم مهمی به نام طبقات ارث آشنا شویم چرا که این طبقات در تقسیم ارث و ارث بری افراد موثر است. قانون گذار اشخاصی را که به موجب نسب ارث می‌برند طبقه بندی کرده است:

  • طبقه اول: پدر و مادر و اولاد و اولاد اولاد.
  • طبقه دوم: اجداد (پدربزرگ، مادر بزرگ) و برادر و خواهر و اولاد آن‌ها.
  • طبقه سوم: اعمام (عمو‌ها)، عمات (عمه‌ها)، اخوال (دایی‌ها) و خالات (خاله‌ها) و اولاد آن‌ها.

ارث بردن هر طبقه مانع از ارث بردن طبقه بعدی است به این معنی که وارثین طبقه بعد وقتی ارث می‌برند که از وارثین طبقه قبل کسی نباشد. پس در صورتی که پدر، مادر و فرزندان متوفی وجود داشته باشند، خواهر و برادر وی که در طبقه دوم هستند ارث نخواهند برد. هم چنین در صورتی که اجداد، برادر و خواهر متوفی باشند، عمو، عمه، دایی و خاله متوفی ارث نمی‌برند.

درجات ارث

در هر طبقه نیز درجاتی وجود دارد که با وجود وراث درجه ۱، افراد درجه ۲ ارث نخواهند برد. در طبقه اول، فرزندان درجه یک و اولاد اولاد (نوه‌های متوفی ) درجه دو، در طبقه دوم برادر و خواهر، درجه یک و اولاد برادر و خواهر درجه دو و در طبقه سوم، عمو، عمه، دایی و خاله درجه یک و فرزندان آن‌ها درجه دو هستند.

نکته: پدر و مادر به همراه اولاد اولاد (نوه‌های متوفی) ارث خواهند برد؛ در صورتی که هیچ یک از اولاد متوفی زنده نباشد. پدر بزرگ و مادر بزرگ نیز به همراه فرزندان خواهر و برادر ارث می‌برند در صورتی که هیچ یک از برادران و خواهران متوفی زنده نباشد.

ممکن است در یک شخص واحد، موجبات متعدد ارث جمع شود که این اجتماع به نحو زیر است:

  1. اجتماع خویشاوند نسبی: جمع عناوین “خویشاوندی نسبی” به صورت اجتماع دو یا بیش از دو عنوان خویشاوندی امکان پذیراست؛ به طور مثال ممکن است شخص هم دایی و هم عمو متوفی باشد.
    در حالت اجتماع عناوین قرابت نسبی ممکن است برخی عناوین مانع ارث بری شخص براساس عناوین یا عنوان دیگر باشد؛ مثل این که کسی با دو عنوان برادر و پسر عمو با متوفی قرابت نسبی پیدا کند که در این صورت شخص به عنوان برادر (مانع) ارث می‌برد.
    هم چنین ممکن است عناوین خویشاوندی متعدد از جهت ارث بردن قابل جمع باشند، یعنی یکی از آن‌ها مانع ارث بردن براساس عناوین دیگر نشود که بر طبق ماده ۸۶۵ قانون مدنی وراث براساس تمام آن عناوین، ارث می‌برد. به عنوان مثال، شخص هم دایی و هم عمو متوفی است که سهم الارث دایی و عمو را می‌برد.
  2. اجتماع خویشاوندی سببی و نسبی: “اجتماع خویشاوند نسبی و سببی” زمانی اتفاق می‌افتد که شخص با یکی از اقربای نسبی خود ازدواج کند مانند ازدواج پسر عمو با دختر عمو.
    در صورت اجتماع قرابت نسبی و سببی، در صورت وجود شرایطی شخص تحت هر دو عنوان ارث می‌برد؛ به طور مثال در صورتی که دختر عموی مورث، زوجه دائم او باشد و از اقربای نسبی، وارثی مقدم بر دختر عمو، از حیث طبقه و درجه وجود نداشته باشد؛ زن، هم به عنوان زوجه و هم به عنوان دختر عمو ارث می‌برد.

بیشتر بخوانید

شرط وراثت زنده بودن است

طبق ماده ۸۷۵ قانون مدنی یکی از شرایط ارث بردن، زنده بودن وارث به هنگام فوت مورث است؛ بنابراین وقتی دو شخص که بین آن‌ها رابطه توارث وجود دارد، فوت کند وارثی که در زمان فوت دیگری زنده بوده از او ارث می‌برد و آن که تاریخ فوتش مقدم است، ارث نخواهد برد.

صورت‌های مختلف زمان فوت اشخاصی که از یکدیگر ارث می‌برند به شرح زیر است:

  1. تاریخ فوت هر دو شخص متفاوت و معلوم باشد: در این صورت وارثی که تاریخ فوت او موخر است از وارثی که تاریخ فوتش مقدم است ارث می‌برد؛ مثلا اگر پدر و پسری هر دو فوت کنند در حالی که تاریخ فوت پدر سال ۱۳۹۰ و تاریخ فوت پسر سال ۱۳۹۱ باشد. پسر از پدر ارث خواهد برد. در این حالت علت مرگ تاثیری بر حکم ندارد.
  2. تاریخ فوت یکی از دو وارث معلوم و دیگری مجهول باشد: در این صورت طبق ماده ۸۷۴ قانون مدنی آنکه تاریخ فوتش مجهول است از دیگری ارث می‌برد. اصلی که منجر به ارث بردن وارث، با تاریخ فوت مجهول می‌شود “اصل تاخر حادث” نام دارد.
  3. تاریخ فوت هر دو شخص معلوم و مرگ هر دو همزمان باشد: در این فرض نیز (که البته به صورت نادر اتفاق می‌افتد) بر اساس ماده ۸۷۵ قانون مدنی هیچ یک از اشخاص متوفی از دیگری ارث نمی‌برند چون شرط وراثت، زنده بودن وارث در زمان فوت مورث است و به دلیل این که هر دو شخص همزمان فوت کرده اند، هیچ یک در زمان موت دیگری نبوده‌اند.
  4. تاریخ فوت هر دو شخص مجهول و تقدم و تاخر فوت هر یک از آن‌ها نسبت به دیگری نامعلوم باشد: در این صورت نیز مانند فرض قبلی اصولا هیچ یک از آن‌ها از دیگری ارث نمی‌برد ؛ چون به دلیل مجهول بودن تاریخ فوت هریک از آن‌ها، اصل تاخر حادث نسبت به هر دو قابل اعمال است و به دلیل تعارض دو اصل تاخر حادث، هر دو ساقط می‌شوند و در نتیجه هیچ یک از اشخاص فوت شده، از دیگری ارث نمی‌برد.

ماده ۸۷۳ قانون مدنی برای این فرض یک استثنا بیان کرده است که طی آن اشخاصی که تاریخ فوتشان مجهول است از یکدیگر ارث می‌برند. به موجب این ماده اگر دو نفری که بین آن‌ها رابطه توارث وجود دارد در اثر هدم یا غرق بمیرند و تاخر و تقدم فوت هیچ یک از آن‌ها معلوم نباشد، هر دو از یکدیگر ارث خواهند برد.

موانع ارث

قانونگذار مواردی چون قتل، کفر، لعان و ولادت از زنا را به عنوان مانع ارث در نظر گرفته که در صورت وجود آن‌ها افراد از ارث محروم می‌شوند.

  1. قتل: طبق ماده ۸۸۰ قانون مدنی، قتل از موانع ارث است و هرگاه کسی مورث خود را عمدا بکشد از ارث محروم می‌شود. باتوجه به تاکید این ماده بر لزوم عمدی بودن قتل، هرگاه شخص بدون عمد، موجب مرگ مورث خود گردد از ارث محروم نمی‌شود. بنابراین قتل شبه عمد، خطای محض و قتل غیر عمد ناشی از تصادفات رانندگی، مانع از ارث بردن نیست.
  2. کفر: با توجه به ماده ۸۸۱ مکرر قانون مدنی کافر از مسلمان ارث نمی‌برد و اگر در بین ورثه متوفی کافری، مسلمان باشد، وراث کافر ارث نمی‌برند اگر چه از لحاظ طبقه و درجه مقدم بر مسلمان باشند.
    کفر و ایمان در زمان “تحقق ارث” ملاک است، پس اگر وارثی پس از تملک ترکه و پیش از تقسیم آن کافر شود، از ارث محروم نمی‌شود.
  3. ولادت از زنا: چون فرزند طبیعی نسبت مشروع و قانونی با متوفی ندارد، فرزندان او نیز نوادگان قانونی و مشروع برای متوفی نمی‌باشند و رابطه‌ای که از حیث ارث بردن مورد حمایت قانون باشد با متوفی پیدا نمی‌کنند؛ در نتیجه همانگونه که طبق ماده ۸۸۴ قانون مدنی فرد ولد الزنا از پدر و مادر و اقوام آنان ارث نمی‌برد فرزندان فرد ولد الزنا نیز حتی اگر به صورت مشروع و قانونی از فرد ولد الزنا به وجود آمده باشند از پدر و مادر طبیعی فرد ولد الزنا و اقوام پدر و مادر طبیعی او ارث نمی‌برند. اگر فرزندان فرد ولد الزنا ناشی از ازدواج قانونی و مشروع او با همسر خود باشند از پدر و مادرشان ارث خواهند برد.
    طبق ماده ۸۸۵ قانون مدنی اولاد و اقوام کسانی که به دلیل قتل عمدی مورث خود از ارث ممنوع شده‌اند، محروم از ارث نمی‌باشند؛ بنابراین فرزند کسی که پدر خود را کشته از جد مقتول خود ارث می‌برد، به شرط آنکه وارث نزدیک‌تری وجود نداشته باشد. براساس وحدت ملاک، حکم این ماده نسبت به اولاد و اقوام کسی که به دلیل کفر از ارث ممنوع شده نیز قابل اجرا است.
  4. لعان: براساس ماده ۸۸۲ قانون مدنی بعد از لعان زن و شوهر از یکدیگر ارث نمی‌برند و هم چنین فرزندی که به سبب انکار او لعان واقع شده از پدر و پدر از او ارث نمی‌برد، لیکن فرزند اشاره شده از مادر و خویشان مادری خود و هم چنین مادر و خویشان مادری از او ارث می‌برند.

نحوه ارث بردن و تفاوت فرض بر و قرابت بر

مطابق ماده ۸۹۳ قانون مدنی “وراث بعضی به فرض، بعضی به قرابت و بعضی گاه به فرض و گاهی به قرابت ارث می‌برند.”

صاحبان فرض اشخاصی هستند که در قانون سهم معینی برای آن‌ها در نظر گرفته شده است. اما وراث قرابت بر سهم معینی ندارند و بعد از این که فرض بر‌ها سهم خود را بردند، مابقی ترکه به آن‌ها می‌رسد مثل پسر متوفی. برخی از وراث گاه به فرض و گاه به قرابت ارث می‌برند مانند پدر متوفی.

محاسبه سهم الارث افراد

برای هریک از اشخاص زیر سهم الارث مشخصی در نظر گرفته شده است:

  • زوج: در صورتی که متوفی فرزندی نداشته باشد سهم الارث او “یک دوم” و در صورتی که فرزندی داشته باشد سهم الارث او “یک چهارم” است و اگر تنها وارث متوفی، شوهر باشد کل ما ترک را به ارث می‌برد.
  • زوجه: در صورت فوت شوهر و بدون داشتن اولاد سهم زوجه “یک چهارم” است و با داشتن اولاد، سهم او به “یک هشتم” تغییر می‌یابد.
  • زنی که تنها وارث شوهر است بیش از “یک چهارم” ارث نمی‌برد، اما شوهر می‌تواند تمام اموالش را برای همسرش که تنها وارث اوست، وصیت کند که در این صورت زوجه “یک چهارم” ماترک را به عنوان ارث و “سه چهارم” مابقی را به عنوان وصیت می‌برد و زاید بر ثلث بودن وصیت، نیازی بر تنفیذ حاکم ندارد.
  • در صورت تعد زوجات، ربع یا ثمن ترکه که تعلق به زوجه دارد، بین همه آن‌ها به مساوی تقسیم می‌شود.
  • پدر: در صورتی که متوفی اولاد داشته باشد پدر “یک ششم” از ترکه را به فرض و چنان چه اولاد نداشته باشد پدر به “قرابت” ارث می‌برد. بدین نحو که اگر تنها باشد تمام ترکه و در صورتی که با مادر متوفی باشد مازاد “یک سوم” را به ارث می‌برد.
  • مادر: اگر متوفی اولاد نداشته باشد مادر “یک سوم” از ترکه و در صورتی که اولاد داشته باشد “یک ششم” از ترکه را به ارث می‌برد. حال اگر تنها یکی از ابوین زنده باشد و متوفی اولاد یا اولاد اولاد (از هر درجه که باشد) نداشته باشد در این صورت هریک از آن‌ها که زنده است تمام ماترک را به ارث می‌برد.
  • دختر: فرض دختر در صورتی که فرزند منحصر باشد “یک دوم” و اگر دو یا چند دختر باشند (بدون فرزند پسر) فرض آن‌ها “دو سوم” می‌باشد.
  • اگر متوفی پدر یا مادر نداشته و یک یا چند اولاد داشته باشد ترکه به طریق ذیل تقسیم می‌شود:
  • اگر تنها یک فرزند داشته باشد، خواه پسر خواه دختر تمام ترکه به او می‌رسد. اگر اولاد متعددی داشته باشد ولی همه آن‌ها پسر یا همه آن‌ها دختر باشند، ترکه به میزان مساوی بین آن‌ها تقسیم می‌شود. اگر اولاد متعدد باشند و بعضی از آن‌ها پسر و بعضی دختر، پسر دو برابر دختر ارث می‌برد. (دختر در کنار پسر قرابت بر می‌شود)

محروم کردن از ارث قانونی است؟

قواعد حاکم بر ارث از قواعد امری است و مورث نمی‌تواند وارثی را به طور مستقیم از ارث محروم کند مثل این که وصیت کند بعد از فوت او به یکی از وارثان چیزی از ما ترک نرسد. شخص می‌تواند با وقف یا هبه کردن تمام اموال خود، قبل از فوت به صورت منجز، عملا موجب محروم شدن وارث از ارث شود؛ ماده ۸۳۷ قانون مدنی درباره بی اعتباری وصیت بر محرومیت یک یا چند نفر از ورثه بیان می‌دارد: “اگر کسی به موجب وصیت یک یا چند نفر از ورثه خود را از ارث محروم کند وصیت مزبور نافذ نیست.”

وکلای پایه یک دادگستری در مجموعه مشاوره حقوقی قاف آماده ارائه مشاوره در زمینه‌های حقوقی ارث و میراث هستند. برای تماس با ما کافی است شماره خود را در فرم زیر درج کنید تا کارشناسان مرکز با شما تماس بگیرند.

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

سوالات متداول قاف

طبقات ارث چیست؟

مطابق با قوانین ارث، افرادی که به موجب نسب از متوفی ارث می‌برند در سه طبق قرار می‌گیرند که در مقاله به صورت کامل توضیح داده شده است.

آیا به فرزند فوت شده هم ارث تعلق می‌گیرد؟

بر اساس قانون مدنی شرط وراثت، زنده بودن است، بنابرین اگر شخصی مانند فرزند زودتر از پدرش فوت کند، ارث به او تعلق نخواهد گرفت.

آیا می‌توان ورثه را از ارث محروم کرد؟

مورث نمی‌تواند وصیت کند که یک یا چند نفر از ورثه را از ارث محرم کند و اگر شخصی اقدام به چنین وصیتی کند، این وصیت نافذ نیست.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *