اعاده حیثیت؛ از تهمت و افترا تا شرایط اثبات و مجازات

جرم اعاده حیثیت
تفکری به اشتباه میان مردم رواج یافته که گمان می‌کنند اگر شخصی به آن‌ها تهمت یا افترا بزند، می‌توانند اعاده حیثیت کرده و از آن‌ها شکایت کنند

افترا در لغت به معنای نسبت دروغ یا کذب به دیگری است. جرم افترا از جمله جرایم علیه اشخاص است که به آبرو و حیثیت افراد آسیب وارد می‌کند. بر اساس تعریف افترا در قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات، این جرم زمانی محقق می‌شود که عملی  را که طبق قانون جرم شناخته شده، به دیگری نسبت دهیم. مثلا زمانی که به فردی گفته شود قاتل، بدون آن که که فرد واقعا قاتل باشد. قانونگذار با هدف حفظ آرامش عمومی و فردی در جامعه به تعریف جرم افترا و مجازات آن پرداخته است، بنابرین ما در این مقاله ابتدا به بررسی جرم افترا، شرایط وقوع آن و مجازات افترا می‌پردازیم و سپس به قوانین اعاده حیثیت اشاره خواهیم کرد.

افترا در اصطلاح حقوقی

افترا در اصطلاح حقوقی عبارت است از این‌كه فردی جرمی را به دیگری نسبت دهد؛ بدون آن که توانایی به اثبات رساندن آن را داشته باشد.

انواع افترا

  1. افترای قولی:

    نسبت دادن جرم به دیگری به صورت لفظ و یا از طریق رسانه‌ها یا اوراق چاپی و غیره.

  2. افترای فعلی:

    وقتی که شخصی به قصد متهم کردن دیگری، آلات و ادوات جرم را در منزل، جیب یا محل کار شخص قرار دهد به طوری که وجود آن آلات و ادوات موجب تعقیب کیفری آن فرد شود.

عناصر تشکیل دهنده جرم افترا

  • عنصر قانونی جرم افترا

    در قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات، دو ماده به جرم افترا اختصاص داده شده که طبق آن‌ها، افترا جرم است و قابل مجازات است.

    ماده ۶۹۷: هر کس به وسیله اوراق چاپی یا خطی یا به وسیله درج در روزنامه و جرائد یا نطق در مجامع یا به هر وسیله دیگر، به کسی امری را‌ صراحتا نسبت دهد یا آن‌‌ها را منتشر نماید که مطابق قانون آن امر جرم محسوب می‌‌شود و نتواند صحت آن اسناد را ثابت نماید.
    ‌ماده ۶۹۹: هر کس عالماً عامداً به قصد متهم نمودن دیگری، آلات و ادوات جرم یا اشیایی را که یافت شدن آن در تصرف یک نفر موجب اتهام او‌ می‌گردد، بدون اطلاع آن شخص در منزل یا محل کسب یا جیب یا اشیایی که متعلق به او است، بگذارد یا مخفی کند یا به نحوی متعلق به او قلمداد نماید‌ و در اثر این عمل شخص مزبور تعقیب گردد.

  • عنصر مادی جرم افترا

    برای تحقق جرم افترا، انتصاب جرم به دیگری، صراحت انتصاب، ناتوانی مفتری از اثبات صحت اسناد باید وجود داشته باشد؛ چون‌ از جمله شرایط ضروری برای وقوع جرم افترا است.
    نکته: اگر کسی از روی عصبانیت و ناراحتی به دیگری بگوید دزد یا کلاهبردار یا قاتل، موضوع  شامل جرم توهین است، نه جرم افترا

  • عنصر روانی (معنوی) جرم افترا

    برای تحقق جرم افترا، باید سوء نیت وجود داشته باشد و مرتکب با توجه به ماده ۶۹۹ عمل خود را عالماً عامداً و به قصد متهم کردن دیگری انجام دهد. بر اساس این تصریح قانونی، ذکر چند نکته ضرورت دارد:

    نکته ۱: مرتکب در انجام کار خود، عامد و قاصد باشد و تحت تاثیر مشروبات الکلی، بیهوشی و مواردی از این قبیل قرار نگرفته باشد.
    نکته ۲: مرتکب باید از ماهیت اتهام‌آور اشیا و ادوات آگاه باشد.
    نکته ۳: مرتکب باید دارای سو نیت خاص بوده، یعنی قصد وی متهم کردن دیگری باشد.

مجازات جرم افترا

برای افترا بر اساس نوع آن، ۲ نوع مجازات در نظر گرفته شده است:

  1. مجازات افترای قولی:

    بر اساس ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات، هر کس به وسیله اوراق چاپی یا خطی یا به وسیله درج در روزنامه و جرائد یا نطق در مجامع یا به هر وسیله دیگر، به کسی امری را‌ صریحاً نسبت دهد یا آن‌ها را منتشر نماید که مطابق قانون آن امر جرم محسوب می‌شود و نتواند صحت آن اسناد را ثابت نماید، جز در مواردی که‌ موجب حد است، به جزای نقدی درجه ۶ محکوم خواهد شد.

  2. مجازات افترای فعلی یا عملی:

    بر اساس ماده ۶۹۹ قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات، هر کس عالماً عامداً به قصد متهم نمودن دیگری آلات و ادوات جرم یا اشیایی را که یافت شدن آن در تصرف یک نفر موجب اتهام او‌ می‌ گردد، بدون اطلاع آن شخص در منزل یا محل کسب یا جیب یا اشیایی که متعلق به او است بگذارد یا مخفی کند یا به نحوی متعلق به او قلمداد نماید‌ و در اثر این عمل شخص مزبور تعقیب گردد، پس از صدور قرار منع تعقیب و یا اعلام برائت قطعی آن شخص، مرتکب به حبس از شش ماه تا سه سال‌ و یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم می‌شود.

اعاده حیثیت

اعاده حیثیت اصلاح حقوقی عبارت ادعای شرف است که در ادامه مطلب به مواردی از این جرم در قانون اساسی کشور و دیگر قوانین موضوعه اشاره خواهیم کرد. در این موارد مشخص است که قانون‌گذار در زمینه آبروی افراد بسیار سخت‌گیر بوده و اجازه تعرض به آن را به کسی نمی‌دهد و به همین دلیل برای آن مجازات تعیین کرده است و علاوه بر اینکه فرد را ملزم به اعاده حیثیت کرده، در مواردی مثل روزنامه‌ها فرد ملزم به عذر خواهی و درج آن نیز است.

  • طبق اصل ۲۲ قانون اساسی؛ حیثیت جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص از تعرض مصون است؛ مگر در مواردی که قانون تجویز می‌کند.
  • اصل ۳۹ قانون اساسی؛ هتک حرمت و حیثیت کسی که به حکم قانون دستگیر، بازداشت، زندانی و تبعید شده به هر صورتی که باشد، ممنوع و موجب مجازات است.
  • اصل ۱۷۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با توجه به اهمیت این موضوع تاکید کرده است که هرگاه در اثر تقصیر یا اشتباه قاضی در موضوع یا در حکم یا در تطبیق حکم بر مورد خاص، ضرر مادی یا معنوی متوجه کسی گردد، در صورت تقصیر، مقصر طبق موازین اسلامی ضامن است و در غیر این صورت خسارت به وسیله دولت جبران می‌شود و در هر حال از متهم ادعای شرف می‌گردد.
  • ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی نیز برای تحقق این مهم، این چنین مقرر کرده است: کسی که به حیثیت و اعتبارات شخصی یا خانوادگی او لطمه وارد شود، می‌تواند از کسی که لطمه را وارد آورده، جبران زیان مادی و معنوی خود را بخواهد. هرگاه اهمیت زیان و نوع تقصیر ایجاب نماید دادگاه می‌تواند در صورت اثبات تقصیر، علاوه بر صدور حکم به خسارت مالی، حکم به رفع زیان از طریق دیگر از قبیل الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید و امثال آن نماید.
  • بر اساس ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات، هر کس به وسیله اوراق چاپی یا خطی یا به وسیله درج در روزنامه و جرائد یا نطق در مجامع یا به هر وسیله دیگر، به کسی امری را‌ صریحاً نسبت دهد یا آن‌ها را منتشر نماید که مطابق قانون آن امر جرم محسوب می‌شود و نتواند صحت آن اسناد را ثابت نماید، جز در مواردی که‌ موجب حد است، به جزای نقدی درجه ۶ محکوم خواهد شد.
  • بر اساس ماده ۶۹۸، هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله نامه یا شکواییه یا مراسلات یا عرایض یا گزارش یا ‌توزیع هر گونه اوراق چاپی یا خطی با امضاء یا بدون امضاء اکاذیبی را اظهار نماید یا با همان مقاصد اعمالی را برخلاف حقیقت راساً یا به عنوان نقل‌ قول به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقامات رسمی تصریحاً یا تلویحاً نسبت دهد، اعم از اینکه از طریق مزبور به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به غیر وارد شود یا نه، علاوه بر اعاده حیثیت در صورت امکان، باید به حبس از دو ماه تا دو سال و یا شلاق تا ۷۴ ضربه محکوم شود.
  • بر اساس ماده ۶۹۹ قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات، هر کس عالماً عامداً به قصد متهم نمودن دیگری آلات و ادوات جرم یا اشیایی را که یافت شدن آن در تصرف یک نفر موجب اتهام او‌ می‌ گردد، بدون اطلاع آن شخص در منزل یا محل کسب یا جیب یا اشیایی که متعلق به او است بگذارد یا مخفی کند یا به نحوی متعلق به او قلمداد نماید‌ و در اثر این عمل شخص مزبور تعقیب گردد، پس از صدور قرار منع تعقیب و یا اعلام برائت قطعی آن شخص، مرتکب به حبس از شش ماه تا سه سال‌ و یا تا ۷۴ضربه شلاق محکوم می‌ شود.

کلیاتی در مورد اعاده حیثیت قانونی

اعاده حیثیت یا ادعای شرف، به قضایی و قانونی تقسیم می‌شود. در بحث قانونی، دادگاه و محکمه به این نتیجه رسیده است که فرد دیگر نباید از حقوق اجتماعی محروم باشد؛ لذا پس از سپری شدن مدت زمانی که در قانون مشخص شده، آن سابقه کیفری مجرم را حذف می‌کند و از این به بعد حقوق اجتماعی را به دست می آورد. برای مثال فرد می‌تواند در جایی استخدام شود یا این که در پرونده او سابقه کیفری وجود نداشته باشد. این ماجرا در جرائمی رخ می‌دهد که شدید بوده و قانون‌گذار برای آن مسولیت کیفری شدید و محرومیت از حقوق اجتماعی پیش‌بینی کرده است. این موارد از همان موارد ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی است؛ البته مشروط به این شرط است که در آن مدت این فرد دوباره مرتکب جرمی نشده باشد.

مشاوره حقوقی قاف به عنوان بزرگ‌ترین مرکز مشاوره حقوقی تلفنی کشور آماده ارائه مشاوره حقوقی در زمینه کیفری است. برای مشاوره کافیست شماره خود را در کادر زیر وارد کنید تا کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس بگیرند:

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *