بررسی جرم استراق سمع و مجازات شنود غیر مجاز در قانون

جرم استراق سمع
جرم استراق سمع به معنای گوش دادن به مکالمات خصوصی دیگران به صورت پنهانی است که امروزه با پیشرفت تکنولوژی معمولا با استفاده از وسایل ارتباطی مانند موبایل و اینترنت رخ می‌دهد

حریم خصوصی افراد، دارای حرمت و محدودیت برای ورود دیگران است. حریم منزل، دفتر کار، نامه نگاری‌ها، ایمیل، پیامک و نامه‌های اداری و شخصی و تماس‌های تلفنی مصداق‌های حریم خصوصی هستند. رعایت اسرار و اطلاعات خصوصی مردم، یکی از مهم‌ترین مصادیق حقوق شهروندی است. قانون اساسی و قوانین عادی به این امر مهم پرداخته‌اند و با افرادی که به نحوی وارد حریم خصوصی دیگران می‌شوند، قانون برخورد می‌کند. یکی از موارد نقض حقوق بشر، استراق سمع است. در این مقاله به بررسی تعریف استراق سمع، استراق سمع در اسلام، مجازات استراق سمع، استراق سمع قانونی و بررسی ارزش استراق سمع و صدای ضبط شده در دادگاه خواهیم پرداخت.

معنای استراق سمع یا شنود

به طور کلی شنود یا استراق سمع، به گوش دادن به مکالمه خصوصی دیگران به صورت مخفیانه و بدون رضایت آن‌ها گفته می‌شود.

به طور کلی استراق سمع یا شنود را می‌توان معادل گوش دادن به مکالمات خصوصی دیگران به صورت مخفیانه و بدون کسب رضایت از آن‌ها تفسیر کرد. معنای استراق سمع مطابق فرهنگ معین ” پنهانی به سخن کسی گوش کردن” است.

استراق سمع در اصطلاح حقوقی

استراق سمع در اصطلاح حقوقی عبارتست از شنود غیر قانونی و مخفیانه مکالمات اشخاص یا کنترل آن‌ها، از طریق ضبط غیر مجاز مکالمات تلفنی یا از هر طریق دیگر.

مصادیق شنود

  • جاسوسی و سرک کشیدن در خلوت و اسرار دیگران
  • ورود بدون اجازه به حریم منزل و مسکن اشخاص
  • استراق سمع از مکالمات افراد
  • سوء ظن و بدگماني نسبت به دیگران
  • استراق بصر و نگاه غیرمجاز به مکاتبات و خلوت اشخاص
  • سخن چيني، غیبت
  • اشاعه فحشاء و عیب جويی و هتک آبروی اشخاص

حکم استراق سمع در اسلام و بررسی آن در قرآن

دین اسلام بر این اعتقاد استوار است که نگهبانی و نگاهداری از حریم خصوصی افراد هم از وظایف حکومت اسلامی و هم از وظایف مردم نسبت به همدیگر خواهد بود و این موارد تعدی به حریم خصوصی را صراحتا ممنوع و حرام اعلام کرده است. در این باره فارغ از جزای اخروی داشتن دارای مجازات دنیوی نیز خواهد بود.

لازمه حفظ حدود این حریم شخصی و نگهداری و حفاظت از این حریم این است که این محدوده مشخص شود تا از تعرض و خیال و ذهن آزاد دیگران از این باب که آنان مجاز به هر کاری هستند در امان بماند. اسلام این محدوده را تعیین کرده و برای حریم خصوص افراد دیوار‌هایی را تصور نموده که تعدی و تجاوز از این دیوار‌ها باعث مجازات فرد خاطی خواهد بود و برای فرد متعدی مجازات در نظر گرفته است.

  • در آیه ۱۲ سوره حجرات خداوند استراق سمع را ممنوع اعلام کرده و خاطی این عمل نیز مرتکب عمل حرام شده است.
  • قرآن کریم در بیان مسئولیت اعضای بدن انسان می‌فرماید: “إن السمع و البصر و الفؤاد كل اولئک كان عنه مسئولا” (همانا گوش و دیده و دل هر کدام آنهاست آن پرسیده “آیه ۳۹، سوره اسراء”)

در احکام اسلامي علاوه بر این که در دنیا برای مرتکب استراق سمع مجازات تادیبي منظور گردیده، در روز قیامت نیز کیفر اخروي منظور شده است؛ چنان که پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: “هر کس به سخنان دیگران بطور مخفیانه و پنهاني گوش فرا دهد در حالی که آنان دوست ندارند یا اگر کسي سخنان آنان را بشنود از او فرار می‌کنند و بیزار مي شوند، با این عمل در روز قیامت به عنوان مجازات در گوش او مس گداخته فرو مي ريزند.”

شیوه‌هایی برای شنود غیر مجاز

با پیشرفت و جلو رفتن فناوری ممکن است این شنود یا استراق سمع را بتوان با امور و وسایل بسیار زیادتری انجام داد؛ در حال حاضر می‌توان به موبایل، کامپیوتر و اینترنت اشاره کرد. یعنی می‌توان از این طریق، دیوار حریم خصوصی افراد را شکست و وارد آن شد و از اسرار آن‌ها با خبر شد. البته روش‌های دیگر شنود یا استراق سمع که از طریق حضور غیر قانونی در حریم خصوصی افراد است نیز همچنان رواج داشته در حکم استراق سمع است.

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

استراق سمع در قانون اساسی و در قانون مجازات اسلامی

استراق سمع یا شنود در قانون اساسی، قانون مجازات اسلامی، قانون جرایم رایانه‌ای و … مورد اشاره قرار گرفته است و به انواع راه‌های استراق سمع و مجازات آن‌ اشاره شده که ما در زیر به برخی از آن‌ها اشاره خواهیم کرد:

  • اصل ۲۲ قانون اساسی: حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص از تعرض مصون است، مگر در مواردی که قانون مجاز دانسته است؛ مانند اجازه‌ای که قضات برای کشف جرم برای شنود مکالمات و تماس‌ها و… می‌دهند.
  • اصل ۲۵ قانون اساسی: بازرسی و نرساندن نامه‌ها، ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنی، افشای مخابرات تلگرافی و تلکس، سانسور، عدم مخابره و نرساندن آن‌ها، استراق سمع و هر گونه تجسس ممنوع است؛ مگر به حکم قانون.
  • ماده ۵۲۸ قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات: هر یک از مستخدمین و مامورین دولتی، مراسلات یا مخابرات یا مکالمات تلفنی اشخاص را در غیر مواردی که قانون اجازه داده، حسب‌ مورد مفتوح یا توقیف یا معدوم یا بازرسی یا ضبط یا استراق سمع نماید یا بدون اجازه صاحبان آن‌ها مطالب آن‌ها را فاش نمایند، به حبس از یک سال تا ‌سه سال و یا جزای نقدی از شش تا هیجده میلیون ریال محکوم خواهد شد.
  • ماده ۱ قانون جرائم رایانه‌ای: هر کسی به طور غیرمجاز به داده‌ها یا سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی که به وسیله تدابیر امنیتی حفاظت شده است دسترسی یابد، به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج ملیون ریال تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.

بیشتر بخوانید:

استراق سمع قانونی؛ در چه حالتی شنود مجاز است؟

با وجود این‌ که استراق سمع جرم است و برای آن مجازات پیش بینی شده است، ولی در پاره‌ای از موارد، استراق سمع مجاز شمرده شده که به آن استراق سمع قانونی می‌گویند. ما در زیر به مواردی که استراق سمع و شنود در آن‌ها مجاز است می‌پردازیم.

بر اساس تبصره ماده ۱۰۴ قانون آیین دادرسی کیفری، کنترل تلفن افراد جز در مواردی که به امنیت کشور مربوط است و یا برای احقاق حقوق اشخاص به نظر قاضی ضروری تشخیص داده می‌شود، ممنوع است. در این تبصره کنترل (شنود) تلفن افراد با احراز شرایط زیر جایز شمرده شده است:

  1. موضوع صرفا مربوط به امنیت کشور بوده یا برای احقاق حقوق افراد لازم باشد. بنابر این چنانچه، موضوع مربوط به غیر از این دو مورد باشد، قاضی نمی‌تواند اجازه شنود را صادر کند.
  2. اجازه شنود تلفن تنها و منحصرا توسط قاضی صادر می‌شود. بنابراین دستور مقام قضایی مربوطه توسط هر شخص یا مقامی باشد، غیر قانونی است و جرم محسوب می‌شود.
  3. امر شنود باید ضرورت داشته باشد. بنابر این قاضی باید درباره یکی از امور مذکور ابتدا ضرورت امر را احراز کند، یعنی شنود باید در کشف حقیقت موثر باشد و قاضی به کمک وسایل و دلایل دیگر نتواند حقیقت را کشف کند. بر این اساس، چنان چه قاضی از طریق قراین و امارات دیگر یا اظهارات شهود یا اسناد کتبی بتواند به حقیقت برسد، انجام شنود ضرورت ندارد، اگر چه در کشف حقیقت موثر باشد.

مجازات استراق سمع چیست؟

همانگونه که اشاره شد به طور کلی و بر اساس قانون، استراق سمع غیر مجاز است و برای آن مجازات در نظر گرفته شده است. در ادامه بخشی از مجازات در نظر گرفته شده برای استراق سمع مرور خواهد شد.

  • بر اساس ماده ۱ قانون جرائم رایانه‌ای، هرکس به طور غیرمجاز به داده‌ها یا سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی که به وسیله تدابیر امنیتی حفاظت شده است دسترسی یابد، به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج ملیون ریال تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
  • بر اساس ماده ۲ قانون جرایم رایانه‌ای، هر کس به طور غیرمجاز محتوای در حال انتقال ارتباطات غیر عمومی در سیستم‌های رایانه‌ای یا مخابراتی یا امواج الکترومغناطیسی یا نوری را شنود کند، به حبس از شش ماه تا دو سال یا جزای نقدی از ده تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
  • بر اساس ماده ۳ قانون جرایم رایانه‌ای، هرکس به طور غیرمجاز نسبت به داده‌های سری در حال انتقال یا ذخیره شده در سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی یا حامل‌های داده مرتکب اعمال زیر شود، به مجازات‌های مقرر محکوم خواهد شد:
  1. دسترسی به داده‌های مذکور یا تحصیل آن‌ها یا شنود محتوای سری در حال انتقال، به حبس از یک تا سه سال یا جزای نقدی از بیست میلیون ریال تا شصت میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم‌ خواهد شد.
  2. در دسترس قرار دادن داده‌های مذکور برای اشخاص فاقد صلاحیت، به حبس از دو تا ده سال‌.
  3. افشای یا در دسترس قرار دادن داده‌های مذکور برای دولت، سازمان، شرکت یا گروه بیگانه یا عاملان آن‌ها، به حبس از پنج تا پانزده سال.
  • بر اساس ماده ۵۲۸ قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات، هر یک از مستخدمین و مامورین دولتی، مراسلات یا مخابرات یا مکالمات تلفنی اشخاص را در غیر مواردی که قانون اجازه داده، حسب‌ مورد مفتوح یا توقیف یا معدوم یا بازرسی یا ضبط یا استراق سمع نماید یا بدون اجازه صاحبان آن‌ها مطالب آن‌ها را فاش نمایند، به حبس از یک سال تا‌سه سال و یا جزای نقدی از شش تا هیجده میلیون ریال محکوم خواهد شد.

آیا صدای ضبط شده و شنود در دادگاه مورد قبول است؟

در قانون‌های شکلی که برای رسیدگی وضع شده‌اند نامی از اعتبار ضبط صدا و …برای استناد و معتبر بودن دلیل برای آن از آن برده نشده است با این حال می‌توان گفت اگر اصالت آن صدا اثبات شود می‌توان آن را نوعی اماره و ظاهر برای پرونده در نظر گرفت اماره در حقوق اوضاع و احوالی است که گرچه مانند دلیل محکم نیست اما می‌توان آن را دال بر امری دانست و از این اماره وقوع فعلی را حدس زد. به این ترتیب صدای ضبط شده و اطلاعات حاصل از شنود به تنهایی نمی‌توانند دلیل بر محکومیت در دادگاه باشند اما بنا به تشخیص قاضی می‌توانند در حکم سندی قرار گیرند که به علم قاضی در زمینه روند پرونده کمک کنند و در کنار سایر مدارک ممکن است به کار آیند.

قاف بزرگ‌ترین مرکز مشاوره حقوقی تلفنی کشور با جمعی از برترین وکلای کشور آماده ارائه مشاوره تلفنی در زمینه‌های کیفری و حقوقی است. برای این امر کافیست شماره همراه خود را در فرم زیر وارد کرده تا کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس بگیرند:

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

سوالات متداول قاف

معنای حقوقی استراق سمع چیست؟

شنود غیر قانونی و مخفیانه مکالمات افراد و یا کنترل آن‌ها چنانچه از طریق ضبط غیر مجاز مکالمات تلفنی یا از هر طریق دیگر انجام پذیرد، جرم استراق سمع رخ داده است.

چه زمانی استراق سمع قانونی است؟

به طور کلی استراق سمع جرم محسوب شده مگر اینکه شنود به خاطر امنیت کشور لازم باشد، یا قاضی دستور شنود مکالمات را داده باشد، و یا شنود ضرورت داشته باشد که در این صورت هم با فقط با تشخیص قاضی، شنود صورت می‌پذیرد.

آیا دادگاه صدای ضبط شده را به عنوان مدرک قبول می‌کند؟

اگر اصالت آن صدا اثبات شود، به عنوان نوعی اماره و ظاهر برای پرونده در نظر گرفته می‌شود. بنابرین صدای ضبط شده به عنوان دلیل بر محکومیت در دادگاه نیست اما می‌تواند به عنوان سندی برای کمک به علم قاضی در زمینه پرونده در کنار سایر مدارک قرار بگیرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *