عقد هبه چیست؟ مرور جامع عقد هبه و رجوع از هبه

عقد هبه
در عقد هبه، شخص واهب هر زمان که اراده کند می‌تواند هدیه داده شده را پس بگیرد

عقد هبه یا آنطور که به طور عمومی نامیده می‌شود، هبه، یکی از عقودی است که دانستن درباره آن برای عموم لازم است. هبه هر چند در لغت به معنای بخشش و هدیه است اما پیچیدگی‌های زیادی دارد. عقد هبه جوانب متعددی دارد که آگاهی از آن می‌توان برای عموم مردم راهگشا باشد به ویژه موضوع مهم در این میان رجوع از هبه است که هم موضوع سوالات زیادی است و هم گاهی باعث بروز مشکلاتی می‌شود.

در این مطلب ابتدا به مرور عقد لازم و عقد جایز می‌پردازیم و پس از آن به این سوال مهم که عقد هبه چیست پاسخ می‌دهیم و در ادامه به موضوع رجوع از هبه و سایر مسایل مرتبط با هبه خواهیم پرداخت.

عقد لازم و جایز چیست؟

عقد لازم عقدی است که هیچ یک از طرفین معامله نمی‌توانند آن را بر هم بزنند جز در موارد خاصی که قانون معین کرده است؛ این موارد خاص می‌تواند استفاده از خیارات قانونی باشد مانند عقد بیع و اجاره. در عقد بیع هیچ یک از بایع و مشتری حق بر هم زدن معامله را بدون رضایت دیگری ندارد، مگر در مواردی که قانون معین کرده است، مثلا چنانچه بایع، مغبون شده باشد (فریب خورده باشد) و این غَبن فاحش باشد می‌تواند قانونا و با استناد به خیار غبن معامله را فسخ کند. در مقابل عقد لازم عقد جایز قرار می‌گیرد؛ عقد جایز عقدی است که هر یک از طرفین هر وقت که بخواهند، بتوانند آن را بر هم زند.

اگر هبه را عقد جایز بدانیم شخص هبه کننده هر زمان که بخواهد می‌تواند این عقد را به هم بزند و مال هبه شده را دوباره از آن خود نماید، اما این رجوع به هبه باید در شرایط خاصی صورت بگیرد، اما اگر هبه را عقدی لازم بدانیم به محض تحقق آن دیگر امکان بر هم زدن عقد و رجوع از آن برای هبه کننده وجود ندارد. در این خصوص اختلاف نظرهای زیادی میان حقوقدانان وجود دارد و نظر واحدی مبنی بر اینکه هبه عقدی لازم است یا جایز وجود ندارد.

اما در مجموع عقد هبه جایز است پس مرد می‌تواند طلا‌ها را پس بگیرد البته اگر شرایطی رخ ندهد که حق استرداد را از دست بدهد مثلا اینکه اگر زن طلا‌ها را فروخته باشد دیگر توسط مرد قابل پس گرفتن نیست.

هبه چیست؟

هبه در لغت به معنای بخشیدن و دادن چیزی به کسی بدون عوض است و در اصطلاح حقوقی نیز بدان معنا است که واهب آن چیزی را که ملک خودش است، رایگان و بلاعوض به دیگری انتقال بدهد. به هبه عطیه و نحله نیز می‌گویند.

هبه به خویشاوندان

هبه و بخشش به خویشاوندان اگرچه فقیر هم نباشد، مستحب است و بخصوص در مورد پدر و فرزند، استحباب آن تاکید شده است. همچنین اگر پدر و مادر، نیاز مالی داشته باشند، هبه و بخشش به آنها واجب عینی است. در هبه مستحب است که پدر بین فرزندانش تفاوتی قایل نشود و به طور مساوی به آنها هبه کند.

هبه در قانون مدنی

بر اساس ماده ۷۹۵ قانون مدنی، هبه عقدی است که به موجب آن یک نفر مالی را به رایگان به شخص دیگری تملیک می‌کند؛ به عبارت دیگر او مال خود را به طور مجانی به ملکیت دیگری در می‌آورد.

در این عقد سه طرف وجود دارد: واهب، متهب و عین موهوبه:

  • “واهب” کسی است که مالش را تملیک می‌کند.
  • “متهب” کسی است که مال به ملکیت او در می‌آید.
  • “عین موهوبه” نیز مالی است که مورد هبه واقع و بخشش می‌شود.

شرایط هبه چیست؟

طبق قانون عقد هبه واقع نمی‌شود، مگر با قبول متهب (کسی که مال به ملکیت او درمی‌آید) و قبض او. با توجه به این تعریف تا زمانی که متهب مال را قبض (دریافت) نکرده باشد، عقد هبه منعقد نشده است؛ بنابراین رجوع هم موضوعیت نمی‌یابد و واهب می‌تواند هر زمان که بخواهد آن مال را پس بگیرد.

رجوع از هبه

رجوع از عقد هبه یکی از ویژگی‌هایی است که در قانون برای هبه در نظر گرفته شده است. رجوع از هبه به طور عام به معنای آن است که واهب مالکیت مال را از متهب پس بگیرد یا به طور عمومی‌تر هدیه داده شده را پس بگیرد.

رجوع هر چند یکی از ویژگی‌های عقد هبه است اما باید در نظر داشت رجوع از هبه دارای شرایطی است که بدون وجود آن‌ها امکان رجوع از هبه یا به طور عام‌تر پس گرفتن هدیه داده شده وجود ندارد.

شرایط رجوع از عقد هبه

اگر عقد هبه منعقد و عین موهوبه هم قبض شده باشد، واهب در صورتی می‌تواند از عقد رجوع کند و مال موهوبه را پس بگیرد که دو شرط محقق شده باشد:

عین موهوبه موجود باشد.

حق رجوع واهب از بین نرفته باشد.

به این ترتیب چنانچه عین مال از بین رفته و یا مصرف شده یا به فروش رسیده باشد، دیگر امکان رجوع وجود نخواهد داشت ضمن آنکه اگر در زمان عقد هبه، واهب یا هدیه دهنده حق رجوع را از خود فسخ کرده باشد امکان رجوع از هبه وجود ندارد.

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

هبه‌ نامه رسمی و هبه نامه عادی

هبه‌ نامه رسمی یا هبه‌های با سند رسمی دارای یک مزیت بخصوص هستند، مزیتی که تنها مختص به آن‌ها است و در دیگر انواع هبه‌ها یافت نمی‌شود. در مورد هبه‌نامه‌های رسمی امکان انکار و تردید وجود ندارد؛ بنابراین هیچ یک از خواهان و خوانده نمی‌تواند مدعی شود که در صحت و اصالت سند مزبور مردد است، چرا که این ادعا از نظر قانون پذیرفتنی نیست.

اما در مورد هبه‌‌نامه غیررسمی یا هبه‌‌نامه عادی، ادعای انکار و تردید مسموع خواهد بود و با طرح هر یک از دو ادعای انکار یا تردید دادگاه موظف می‌شود بدون تعلل سند را مورد بررسی قرار دهد و بعد از دقت فراوان در مورد اعتبار آن حکم کند.

هبه معوض و هبه غیر معوض چیست؟

هبه بر دو نوع معوض و غیرمعوض است: نوع نخست هبه، معوض است که واهب در هنگام عقد با متهب شرط کند در عوض چیزی که به او می‌دهد، او نیز عوض آن را رایگان به واهب بدهد یا این که متهب بدون شرط واهب، چیزی در مقابل هبه‌ای که گرفته است به طور رایگان به واهب بدهد.

مورد دوم هبه، غیرمعوض است که در این نوع، واهب در هنگام عقد هبه، شرط پرداخت عوض بر متهب نکرده باشد و متهب هم چیزی در عوض هبه به واهب پرداخت نکند.

تفاوت هبه معوض با بیع

در هبه معوض، عوضی که در آن قرار داده می‌شود، در مقابل مال موهوب نیست بلکه عوض در مقابل شرط واهب است. این در حالی است که در عقود دیگر مثل بیع، عوض در مقابل عین است.

ایجاب و قبول در هبه

هبه علاوه بر ایجاب، نیاز به قبول نیز دارد و همانند بیع، نکاح و اجاره، ایجاب آن به هر لفظی محقق می‌شود که ظهور عرفی در معنای بخشیدن داشته باشد؛ مانند «وهبتک» به معنای «به تو بخشیدم» یا «ملکتک» به معنای «ملک تو کردم».

همچنین قبول هبه با هر لفظی که ظهور عرفی در معنی قبول دارد و دلالت بر رضایت متهب دارد، واقع می‌شود. قبض عین موهوبه شرط صحت این عقد است البته بعضی از فقها عقیده دارند که قبض، شرط لزوم هبه است.

شرط صحت به این معنا است که متهب علاوه بر قبول هبه باید چیزی را که به او هبه شده است، از واهب تحویل بگیرد و این قبض هم باید به اذن واهب باشد؛ بنابراین اگر متهب (هبه‌گیرنده) عین موهوبه را قبض نکند، حکم ملکیت بر آن بار نمی‌شود و اگر واهب قبل از قبض متهب بمیرد، این عین موهوبه جزو ترکه واهب محسوب می‌شود، چرا که قبض صورت نگرفته است.

رجوع از هبه چه زمان ممکن نیست؟

هبه عقدی جایز است، به این معنا که هر یک از طرفین می‌توانند آن را بهم بزنند، مگر در چند مورد که هبه لازم می‌شود و واهب نمی‌تواند آن را بهم بزند و عین موهوبه را پس بگیرد که شامل موارد ذیل است:

  • بخشش به خویشاوندان باشد مثل پدر و مادر
  • واهب مال را “قربه الی الله” بخشیده باشد
  • هبه معوض باشد؛ اگرچه متهب، عوض خیلی کمی به واهب داده باشد.
  • مال موهوبه به حال خود باقی نمانده باشد. بلکه تمام یا بعضی از آن به کلی تلف شده یا صورت آن تغییر کرده باشد؛ مانند پارچه‌ای که دوخته شده یا غذایی که خورده شده باشد؛ یا این که متهب، مال را به دیگری انتقال داده باشد.
  • واهب بعد از تحویل عین موهوبه از دنیا برود یا متهب بعد از تحویل گرفتن فوت کند.

رجوع از هبه چگونه است؟

رجوع در هبه یا با گفتار است، به طوری که واهب بگوید «از هبه‌ام برگشتم» یا «مال موهوبه را برگردان» یا به فعل است، مثل برگرداندن عین و گرفتن آن از دست متهب. اگر واهب مال موهوبه را بفروشد، اجاره دهد یا وقف کند، اگر به قصد رجوع از هبه باشد، این هم رجوع از هبه است و در رجوع هم اطلاع متهب شرط نیست و صحیح است.

راه رجوع از هبه در قانون مدنی

برای رجوع از هبه‌ نامه، واهب به دادگاه حقوقی مراجعه و دادخواست ارائه می‌کند. در محکمه نیز یکی از این دو حالت دیده می‌شود:

نخست اینکه هبه ثبت شده و دارای سند رسمی است. در این حالت واهب بدون اینکه نیاز باشد هبه را به اثبات برساند درخواست رجوع خود را مطرح می‌کند. دوم آنکه دیگری، زمانی است که هبه به صورت رسمی به ثبت نرسیده است (هبه ‌نامه عادی یا هبه شفاهی) که در این حالت واهب مکلف است در دادگاه، نخست انعقاد عقد هبه را به اثبات برساند و آنگاه اعلام کند که می‌خواهد از عقد هبه رجوع کند.

بیشتر بخوانید

هبه مهریه؛ آیا هبه مهریه قابل وصول است؟

مرکز مشاوره قاف بزرگ‌ترین مرکز مشاوره حقوقی تلفنی کشور است که گروهی از بهترین وکلای کشور را در اختیار دارد. برای ارتباط با وکلای قاف شماره  همراه خود را در فرم زیر وارد کنید تا کارشناسان ما در سریع‌ترین زمان با شما تماس بگیرند:

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

سوالات متداول قاف

هبه به چه معناست؟

هبه به معنای انتقال مالی به دیگری به صورت رایگان است.

ارکان عقد هبه چیست؟

هبه سه رکن واهب، متهب و عین موهوبه دارد که در متن به طور کامل در مورد هر کدام توضیح داده شده است.

در چه شرایطی هبه صورت می‌پذیرد؟

هبه تنها در صورتی واقع می‌شود که دریافت کننده مال عقد را قبول کند و مال مورد هبه را دریافت کند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *