بررسی جامع معاونت و مشارکت در جرم و مجازات آن‌ها

مباشر در جرم
مفاهیم مباشرت، معاونت و مشارکت در جرم زمانی معنا پیدا می‌کند که بیش از یک نفر در ارتکاب جرم نقش داشته باشد

بر اساس تعریف قانون مجازات اسلامی، جرم به هر رفتاری اعم از فعل یا ترک فعل که در قانون برای آن مجازات تعیین شده اطلاق می‌شود. حال بسته به این که این جرم توسط یک نفر یا چند نفر انجام شود، یا کسانی انجام جرم را تسهیل کنند و به این صورت به مجرم کمک نمایند، با سه مفهوم مباشر یا مباشرت در جرم، معاون یا معاونت در جرم و شریک یا شراکت در جرم مواجه خواهیم شد که در این مطلب به بررسی آن‌ها و مجازات مشارکت در جرم و مجازات معاونت در جرم خواهیم پرداخت.

مباشر و مباشرت در جرم

کسی که به تنهایی قصد ارتکاب جرم می‌کند و آن فعل یا ترک فعل را انجام می‌دهد مباشر نامیده می‌شود. مثلا کسی که قصد سرقت کیف یک خانم در خیابان را دارد و آن کیف را بدون کمک دیگری سرقت می‌کند.

ممکن است مباشر که مستقیما جرم را انجام می‌دهد با همدستی چند نفر جرم را انجام دهد، که حالت شرکت در جرم پیش می‌آید، یعنی شرکا همگی باهم عنصر مادی جرم را انجام می‌دهند، یا در ارتکاب عناصر مادی جرم نقش دارند.

قانون گذار در ماده ۴۲ به تفسیر شرکت در جرم می‌پردازد؛ بر اساس این ماده “هرکس عالما عامدا با شخص یا اشخاص دیگر در یکی از جرائم قابل تعزیر یا مجازات‌های بازدارنده مشارکت نماید و جرم مستند به عمل همه آن‌ها باشد، خواه عمل هر یک به تنهایی برای وقوع جرم کافی باشد، خواه نباشد و خواه اثر کار آن‌ها مساوی باشد، خواه متفاوت، شریک در جرم محسوب و مجازات او، مجازات فاعل مستقل آن جرم خواهد بود.”

اولین نکته مهم این است که، مشارکت در جرم زمانی اتفاق می‌افتد که عنصر مادی این جرم، یعنی انتساب جرم به عمل مرتکبین واقع شود. اگر رابطه علیت بین وقوع جرم (نتیجه) و عمل همه مرتکبان وجود نداشته باشد شرکت محقق نمی‌شود و یا مثلا ممکن است در ارتباط با برخی رابطه علیت وجود داشته باشد و با برخی دیگر نه.

مثال: سه شخص الف و ب و ج را در نظر بگیرید که قصد سرقت از خانه د را دارند. ج آقای د را از خانه با نقشه قبلی بیرون می‌آورد تا الف و ب بتوانند به راحتی سرقت را انجام دهند. در این حالت نمی‌توان جرم سرقت را به عمل ج منتسب کرد (عنصر مادی جرم سرقت: ربودن مال متعلق به غیر). بنابراین الف و ب، شریکان جرم و ج عنوان معاون جرم خواهد گرفت که قانون بین شرکت و معاونت تفاوت قائل شده است. در ادامه هر کدام را بررسی خواهیم کرد.

مجازات مشارکت در جرم

همان طور که ذکر شد در شرکت انتساب فعل به عمل مجرمین و برقراری رابطه علیت حائز اهمیت است. شرکت در جرم برای جرائمی است که قابلیت تعدد مرتکب داشته باشند. جرائمی مانند شرب خمر، زنا و… بحث شرکت مطرح نمی‌شود. همچنین شرکت در جرم می‌تواند باالتسبیب یا بالمباشره باشد و یا هم سبب هم مباشر در جرم در عرض یک دیگر دخالت داشته باشند.

همان طور که قانونگذار در ماده ۴۲ مقرر داشته، مجازات شریکان (هر یک از شرکا) در جرم، مجازات فاعل مستقل آن جرم است. البته در دادگاه به قاضی در جهت تخفیف دادن مجازات به شریکانی که در ارتکاب جرم ضعیف‌تر بوده یا به عبارت دیگر نقش کمتری در ارتکاب جرم داشته، اختیاراتی داده شده. یعنی تخفیف دادن قاضی کاملا به انتخاب و اختیار خود اوست (بر خلاف قانون‌های پیشین که قاضی را مجبور به تخفیف می‌کرد).

قانون گذار با آوردن واژه عالما و عامدا در ماده ۴۲، علم و آگاهی شرکا را شرط محقق شدن جرم دانسته است. مثلا شخصی که به نیت کمک به اسباب کشی با اشخاص دیگر وسیله‌های خانه دوستش را بیرون می‌آورد و از قصد بقیه افراد مبنی بر سرقت خبر ندارد شریک جرم نیست.

در ماده ی ۱۲۵ قانون جدید (سال ۹۲) قانونگذار واژه عالما و عامدا را حذف نموده است: “هر کس با شخص یا اشخاص دیگر در عملیات اجرائی جرمی مشارکت کند و جرم، مستند به رفتار همه آن‌ها باشد خواه رفتار هر یک به تنهایی برای وقوع جرم کافی باشد خواه نباشد و خواه اثر کار آنان مساوی باشد خواه متفاوت، شریک در جرم محسوب و مجازات او مجازات فاعل مستقل آن جرم است”

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

تبانی در ارتکاب جرم

یک مسئله مهم در مورد شرکت در جرم بحث شرط تبانی کردن شرکا است، آیا لازم است شرکا در ارتکاب جرم با یک دیگر تبانی کنند؟

به نظر می‌رسد حذف واژه‌های عالما و عامدا در قانون جدید توسط مقنن دلالت بر عدم اشتراط تبانی شرکا دارد؛ یعنی نیاز نیست شرکا از قصد یک دیگر مطلع باشند. برای مثال الف به قصد کشتن به ج سمی می‌دهد و ب نیز به قصد کشتن به ج سم دیگری می‌دهد بدون آن که الف و ب از قصد یک دیگر مطلع باشند، اگر ج در اثر خوردن هر دو سم بمیرد، جرم شرکت الف و ب محقق شده است (قتل منتسب به عمل الف و ب باشد).

انواع مشارکت در جرم

  1. مشارکت در فعل:

    یعنی یک فعل واحد را دو یا چندین شخص انجام می‌دهند. مثلا زمانی که دو نفر با کمک هم یک نفر را داخل چاه بیندازند شرکت در فعل محقق می‌شود.

  2. مشارکت در نتیجه:

    چند نفر باهم افعال متعددی را جهت حصول نتیجه انجام می‌دهند. یعنی هر کدام جداگانه مرتکب فعلی می‌شوند و نتیجه از مجموع این افعال حاصل می‌شود.

  3. مشارکت سبب و مباشر:

    اگر سبب و مباشر یک جرم در عرض یک دیگر باهم همکاری کرده باشند، مثلا الف غذای ب را به سم آلوده سازد و ج با ضربات چاقو شخص ب را به شدت زخمی کند و و ب در اثر هردو (هم سم، هم ضربات) بمیرد، شراکت در جرم محقق شده است.

برای وقوع جرم مشارکت، هم زمان بودن عمل شرکا شرط دانسته نشده است، چرا که ممکن است نفر اول شخصی را مجروح سازد، نفر دوم آن شخص را چند روز بعد مجروح کند و مرگ شخص در اثر هر دو جراحت باشد پس جرم مشارکت رخ داده است.

جرم مشارکت در قتل

قانونگذار در ماده ۲۱۴ قانون مجازات اسلامی مقرر می‌دارد “هرگاه دو یا چند نفر جراحتی را بر کسی وارد سازند که موجب قتل او شود، چه در یک زمان و چه در زمان‌های متفاوت، چنان چه قتل مستند به جنایت همگی باشد همه آن‌ها قاتل محسوب می‌شوند.”

این مسئله یکی از مواردی است که گاهی در درگیری‌های گروهی به وجود می‌آید و به این ترتیب در صورت اثبات فوت در اثر عمل هر یک از افراد حاضر در صحنه، مجازات برای هر یک از آن‌ها مستقلا اعمال می‌شود.

مجازات مشارکت در قتل چیست؟

ولی دم می‌تواند قصاص همه شرکا را بخواهد منتها فاضل دیه را به هر کدام پرداخت کند، یا ۱ نفر را قصاص کند و بقیه جانی‌ها به نسبت سهمشان دیه را به ولی دم بپردازند.

مشارکت در قتل غیر عمد

در مورد قتل غیر عمد، مسئولیت شرکا مبتنی بر تقصیر می‌باشد، مانند بی مبالاتی، عدم رعایت نظامات دولتی، بی احتیاطی و … مانند آن که اعضای تیم جراحی همگی در اثر بی احتیاطی موجب فوت بیماری شوند.

درمورد شرکت در قتل باید توجه کرد که نظر پزشک قانونی نیز مهم است و باید تایید کند که قتل منتسب به فعل همه بوده است. اگر یک نفر به الف ضربه چاقو بزند و دیگری با چوب بر سر او بکوبد و الف بمیرد و پزشک قانونی مرگ الف را ناشی از ضربه وارد شده به سر او بداند، شخصی که با چاقو ضربه زده فقط به مجازات جراحت وارده محکوم خواهد شد و شخصی که چوب را بر سر الف زده قاتل محسوب می‌شود و حسب مورد به مجازات قتل عمد محکوم خواهد شد.

معاونت در جرم چیست و به چه کسی معاون گفته می‌شود؟

اما همکاری در جرم می‌تواند صورت دیگری نیز داشته باشد که شخص در عملیات جرم یعنی عنصر مادی جرم دخالت نداشته باشد و به اصطلاح، فاعل معنوی یا مغز متفکر جرم باشد. این شخص که به مباشران (کسانی که در در عنصر مادی جرم دخیل هستند) در انجام جرم کمک می‌کند ( به صورت تسهیل، تطمیع و…)، معاون نامیده می‌شود. به هرحال مجازات تعیین شده برای معاون جرم از مباشرین کمتر خواهد بود هرچند این مورد در برخی مواقع می‌تواند ناعادلانه باشد.

به موجب ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی، اشخاص زیر معاون محسوب می‌شوند:

  1. هرکس دیگری را ترغیب، تهدید، تطمیع یا تحریک به ارتکاب جرم کند یا با دسیسه یا فریب یا سو استفاده از قدرت موجب وقوع جرم گردد.
  2. هرکس وسایل ارتکاب جرم را بسازد یا تهیه کند یا طریق ارتکاب جرم را به مرتکب ارائه دهد.
  3. هرکس وقوع جرم را تسهیل کند.

برای تحقق معاونت در جرم وحدت قصد و تقدم و یا اقتران زمانی بین رفتار معاون و مرتکب جرم شرط است. چنان چه فاعل اصلی جرم، جرمی شدیدتر از آن چه مقصود معاون بوده مرتکب شود، معاون به مجازات معاونت در جرم خفیف‌تر محکوم می‌شود.

شرایط معاونت در جرم

  1. رفتار معاون (تسهیل، تطمیع و…) باید قبل از رفتار مباشر یا در حین رفتار او باشد.
  2. معاون همان جرمی را بخواهد که مباشر جرم می‌خواهد، پس اگر مباشر جرمی را انجام دهد که مقصود معاون نیست، دیگر معاون مجازات نمی‌شود یا اگر مباشر، جرمی که مد نظر معاون است را شدیدتر انجام دهد، معاون مجازات معاونت در جرم خفیف‌تر را تحمل خواهد کرد.
  3. معاونت زمانی محقق می‌شود که رفتار مباشر جرم باشد و معاونت در رفتاری که جرم انگاری نشده تحقق نمی‌یابد (یعنی معاونت جرم مستقلی نیست البته در برخی موارد مقنن استثنا قائل شده است که به آن خواهیم پرداخت).
  4. جرم ارتکاب یابد، پس شروع به معاونت جرم نیست، یعنی معاون کار خود را تمام و کمال انجام دهد و مباشر نیز جرم را مرتکب شود پس اگر مباشر در مرحله اندیشه مجرمانه بود و اقدامی صورت نگرفت، معاونت محقق نمی‌شود. البته در برخی از جرائم شروع به جرم، جرم تلقی می‌شود پس در این نوع جرائم، معاونت محقق می‌شود.
  5. وحدت قصد معاون و مباشر و آشنایی معاون با چگونگی عمل و کیفیت مجرمانه لازم است. یعنی مثلا ج می‌داند که الف می‌خواهد شخص ب را بکشد و او هم قصدش کشتن ب است پس با علم به این موضوع، آلت قتاله را به الف می‌دهد.

آیا سکوت کردن و عدم انجام اقدام، معاونت در جرم است؟

به طور کلی معاونت در فعل رخ می‌دهد نه ترک فعل: مثلا اگر شخصی ارتکاب جرمی را ببیند اما سکوت کند و آن را افشا ننماید یا در صحنه جرم حضور داشته و مانع مجرم نشده باشد معاونت صورت نمی‌گیرد.

مجازات معاونت در جرم

مجازات معاون را به سه دسته می‌توان تقسیم کرد:

  1. در برخی موارد مقنن معاونت را به صورت جرم مستقل آورده و مجازات آن را هم در خود ماده ذکر کرده است مانند ماده ۵۰۴ قانون مجازات اسلامی (معاونت تحریک نیرو‌های رزمنده) یا ماده ۵۱۲ (تحریک مردم برای برهم زدن امنیت) یا ماده ۶۲۳ (معاونت در سقط جنین) و ماده ۶۲۴ (فراهم ساختن وسایل سقط جنین توسط طبیب یا ماما)
  2. برای معاونت در جرم خاصی، ذیل همان جرم، مجازات معاون را تعیین کرده است. مانند تبصره ماده ۶۱۲ درباره معاونت در قتل
  3. مجازات معاونت سایر جرائم: در ماده ۷۲۶ قانون مجازات اسلامی مقرر شده “هرکس در جرائم تعزیری معاونت نماید حسب مورد به حداقل مجازات مقرر در قانون برای همان جرم محکوم می‌گردد.”
  • بیشتر بخوانید

بررسی جامع جرم

جرم تهدید دیگران و مجازات آن در قانون

 

وکلای متخصص در مرکز مشاوره حقوقی قاف آماده ارائه مشاوره حقوقی و کیفری هستند. برای مشاوره کافیست شماره خود را در فرم زیر وارد کنید تا کارشناسان قاف در اسرع وقت با شما تماس بگیرند.

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

سوالات متداول قاف

در موضوع جرم، مباشر به چه کسی گفته می‌شود؟

هر گاه شخصی به تنهایی جرمی را مرتکب شود به وی مباشر گفته می‌شود که در مقاله به طور کامل توضیح داده شده است.

در قتلی که بیش از یک نفر مشارکت داشته باشند، چه کسی قاتل است؟

اگر دو یا چند نفر در یکزمان یا زمان‌های مختلف موجب قتل یک شخص شوند، اگر قتل مستند به جنایت همه آن افراد باشد، همه آن‌ها قاتل محسوب می‌شوند

در صورتی که چند نفر به صورت غیر عمد موجب قتل شخصی بشوند، حکمش چیست؟

در این صورت مسئولیت شرکا مبتنی بر تقصیر است که در مقاله بطور کامل شرح داده شده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *