چالش‌های حقوقی رحم اجاره‌ای و اهدای جنین

اجاره رحم
اجاره رحم عبارتی است که به اشتباه در بین مردم رواج یافته که بهتر است از رحم جایگزین استفاده شود.

غیر از روش‌های درمانی برای ناباروری زوجین، در سال‌های اخیر روش‌های دیگری نیز توسعه پیدا کرده که می‌توانند به زوجین در زمینه فرزندآوری یاری برسانند است. اصلی‌ترین و رایج‌ترین این روش‌ها عبارتند از: اهدای تخمک، اهدای اسپرم، رحم اجاره‌ای و اهدای جنین.

در این مقاله ابتدا به مرور روش‌های یاد شده می‌پردازیم و در نهایت آن‌ها را از منظر حقوقی و شرعی مورد بررسی قرار می‌دهیم.

اهدای تخمک چیست

در این روش که از اختراع آن سال‌های زیادی هم نمی‌گذرد به دلیل ناباروری زن به خاطر نداشتن تخمک ناشی از سن زیاد، یائسگی زودرس و… در محیط آزمایشگاه تخمک اهدا شده توسط اسپرم‌های مردی که همسر زن نابارور است لقاح می‌یابد و در رحم زن نابارور قرار می‌گیرد.

اهدای تخمک از نظر شرعی

در زمینه اهدای تخمک از نظر فقه و شرع نظرات متفاوتی از سوی فقها ارائه شده است. مثلا آیت الله شبیری و آیت الله مکارم شیرازی معتقدند بین زن اهدا کننده تخمک و مرد باید از نظر شرعی قبل از تلقیح مصنوعی محرمیت برقرار باشد ولو عقد موقت سپس تخمک زن و اسپرم مرد را تلقیح دهند. در مورد ارث، فرزند تنها از صاحبان نطفه ارث می‌برد و انتساب او به صاب رحم مشکل است.

اهدای اسپرم

در این روش مرد مشکل ناباروری داشته و فاقد اسپرم است و توانایی باردار کردن زن را ندارد. مردان می‌توانند اسپرم‌های خود را در بانک اسپرم فریز کنند. سپس در آزمایشگاه تخمک زن را با اسپرم مرد بیگانه تلقیح مصنوعی می‌دهند و بعد در رحم زن قرار می‌دهند. البته کسانی که اسپرم خود را اهدا می‌کنند از نظر ژنتیکی، تاریخچه پزشکی و مشکلات جسمانی، بهداشت روانی، کیفیت اسپرم، بهداشت جسمانی، عدم بیماری‌های مسری مانند اچ آی وی و… آزمایش می‌شوند. در این روش فرزند (از نظر انتساب) متعلق به زوج دریافت کننده اسپرم است.

اهدا کننده اسپرم اگرچه پدر بیولوژیک کودک است اما پدر قانونی او نخواهد بود. چون بحث انتقال ژن مطرح است لذا اهدا کننده اسپرم از نظر سلامتی جسمانی و روانی تحت مشاوره و غربالگری دقیق قرار می‌گیرد تا سلامتی او تایید شود.

اهدای اسپرم از نظر شرعی

برخی از فقها این عمل را جایز نمی‌دانند و برخی هم تنها راه حل آن را این می‌دانند که مرد موقتا همسر خود را طلاق دهد و آن زن پس از عده به عقد موقت مرد اجنبی که قرار است اسپرم او اهدا شود در آید. بنابراین احکام شرعی و فقهی اهدای تخمک و اسپرم بسیار متفاوت و دشوار است.

اهدای جنین

در این روش زوج نابارور از لقاح اسپرم و تخمک زن و مرد دیگر استفاده می‌کنند که داخل رحم زن قرار می‌گیرد، هرچند بین زن و مرد اهدا کننده رابطه ی زوجیت برقرار باشد یا نباشد. این لقاح در آزمایشگاه صورت خواهد گرفت.

حکم شرعی اهدای جنین

نظرات متفاوتی در زمینه حکم شرعی اهدای جنین وجود دارد؛ برخی فقها معتقدند اهدای جنین اصلا جایز نیست چه بین زن و مرد اجنبی اهدا کننده رابطه زوجیت برقرار باشد و چه نباشد. گروهی معتقدند اهدای جنین جایز است چه رابطه زوجیت برقرار باشد و چه نباشد. در نهایت گروه آخر معتقدند بین این دو تفاوت وجود دارد؛ یعنی در صورت وجود رابطه زوجیت بین صاحب تخمک و اسپرم عمل مجاز و در صورت فقدان رابطه زوجیت این عمل جایز نیست.

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

ماهیت حقوقی اهدای جنین

اسپرم و تخمک چون جزئی از انسان هستند می‌توانند در قالب بیع انتقال یابند مانند اهدای اسپرم و اهدای تخمک. برخی بر مسئله ولایت انسان بر اجزای بدن خود تاکید دارند و فروش اجزا را در تضاد با کرامت او می‌دانند و در مورد جنین چون بحث یک موجود مستقل و دارای حق می‌باشد شکی نیست که انتقال آن در قالب بیع در تضاد با کرامت انسانی است.

همچنین به دلیل مخدوش کردن کرامت انسانی اطلاق هبه، صلح و… نیز جایز نیست. البته می‌توان به عنوان طی کردن سیر درمان و نقش داشتن اهداکنندگان اسپرم و تخمک و مراکز درمانی آن‌ها را مستحق دریافت عوض دانست.

رحم اجاره‌ای یا رحم جایگزین

در این روش اسپرم در محیط آزمایشگاه تلقیح می‌شوند و پس از تلقیح چون رحم زن محل مناسبی برای پرورش و رشد جنین نیست (به دلیل بیماری‌های رحمی)، لقاح را به رحم زن دیگر انتقال می‌دهند تا رشد کند. البته کلمه اجاره به اشتباه بین مردم رایج شده و استعمال آن نامناسب است، لذا بهتر است از کلمه رحم جایگزین استفاده شود.

نکته قابل ذکر آن است که در مورد اهدای جنین در سال ۱۳۸۲ قوانینی را تصویب کرده و سایه آن را بر کاستی‌های موجود و چالش‌های بحث برانگیز اهدای جنین گسترانده، اما در مورد رحم جایگزین با وجود نظرات فقهی و عرفی و… هنوز خلأ‌های قانونی و فقدان ضمانت اجرا‌های مناسب وجود دارد و به چالش‌های اجتماعی و حقوقی و فرهنگی آن دامن می‌زند.

در این مبحث سعی شده است با استفاده از قوانین کلی و عمومی و فقهی تا حدی به چالش‌های اهدای جنین پاسخ داده شود. امید است به زودی قانون‌هایی مناسب در این زمینه تصویب شود تا مشکلات و بار‌های اضافی را از دوش زوجین نابارور بردارد و تا حدی آرامش را برای آن‌ها ارمغان آورد.

علت استفاده از رحم جایگزین چیست ؟

زنی که فاقد رحم است ( به علت‌های ژنتیکی یا مادرزادی )یا به علت جراحی‌های پزشکی یا بیماری‌های حاد و مزمن مانند دیابت حاد، تالاسمی و… از حامله شدن محروم است. کوچک بودن رحم، سقط‌های مکرر حتی انگیزه‌هایی مانند عدم میل به بارداری، حفظ اندام و… از دیگر دلایل استفاده از رحم جایگزین می‌باشد.

ماهیت قرارداد استفاده از رحم جایگزین

رحم جایگزین می‌تواند نوعی عقد یا قرارداد باشد چراکه می‌دانیم عقد یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد به انجام کاری می‌نمایند. با توجه به این که این عقد ماهیت هیچ کدام از عقود معین (مثل اجاره، بیع، هبه، صلح و…) را ندارد بنابراین می‌توان گفت این عقد در ذیل ماده ۱۰ قانون مدنی قرار می‌گیرد (عقود نامعین)، یعنی حاکمیت اراده و آزادی افراد در آن نقش دارد. البته باید توجه کرد اراده افراد مبنی بر اقاله عقد تا قبل از لانه گزینی جنین در رحم تاثیر دارد. لکن پس از استقرار دیگر طرفین نمی‌توانند عقد را به هم بزنند (اقاله کنند)

حکم شرعی رحم اجاره‌ای چیست؟

مانند موضوعات قبل این موضوع نیز مخالفان و موافقانی دارد که هر کدام استدلال خود را دارند؛ عده قلیلی از فقها این عمل را جایز نمی‌دانند مانند آیت الله بهجت، اما اکثریت قائل به جواز این عمل هستند و معتقدند این عمل اصلا مصداق زنا نیست. در بین حقوقدانان هم این اختلاف نظر وجود دارد، عده‌ای آن را به عنوان قرارداد ماده ۱۰ در حاکمیت اراده افراد دارای اعتبار می‌دانند و گروهی بر این باورند که بدن انسان تحت هیچ قرارداد الزام آوری نمی‌تواند قرار گیرد.

قرارداد رحم جایگزین می‌تواند معوض باشد یعنی مادر حمل کننده در مقابل پرورش جنین در رحم خود عوضی دریافت کند یا آن که غیر معوض و با انگیزه‌های احساسی یا دوستانه این کار را انجام دهد.

نسب طفل متولد از رحم جایگزین

یکی از خلأ‌های اساسی قانونی بحث تعیین نسبت نوزاد پرورش یافته در رحم اجاره‌ای است. فقها معتقدند این نوزاد به صاحب تخمک و اسپرم منتسب است. رابطه خونی کودک با صاحبان تخمک و اسپرم سبب ایجاد قرابت نسبی می‌شود.

برای حکم محرم بودن یا نبودن، برخی از فقها بر این باورند که اگر صاحب رحم به طفل شیر بدهد مادر رضاعی او خواهد بود و احکام رضاعی حاکم است اما اگر شیر ندهد حکم خاصی بین آن‌ها برقرار نیست. برخی هم اعتقاد دارند صاحب رحم چه شیر بدهد چه شیر ندهد نسبت به کودک محرم خواهد بود. به هرحال حتی اگر مادر حمل کننده به او شیر هم ندهد باز عرف و اخلاق اجتماعی او را به نوعی مادر کودک می‌داند و حکم محرمیت را بیشتر می‌پسندد.

نفقه، وصیت و ارث در رحم جایگزین

درمورد نفقه فرزند از رحم جایگزین باید گفت چون ما بحث انتساب کودک به صاحب اسپرم و تخمک را پذیرفتیم پس دیگر آثار آن از جمله نفقه بر عهده پدر است و در صورت فوت او بر عهده جد پدری و در صورت نبود پدر و جد پدری بر عهده مادر اوست (یعنی صاحب تخمک) و صاحب رحم هیچ مسئولیتی اعم از نفقه یا حضانت ندارد.

درمورد ارث فرزند از رحم جایگزین چون قرابت نسبی لازمه توارث از یکدیگر است و ما به این موضوع پرداختیم که کودک به صاحبان تخمک و اسپرم منتسب است بنابراین از آن‌ها ارث می‌برد. اما از مادر جایگزین چون قرابت نسبی ندارد ارث نمی‌برد. هرچند از نظر محرم یا نامحرم بودن بین کودک و مادر رضاعی و فرزندان او حرمت وجود دارد اما رابطه حقوقی باهم نخواهند داشت.

وصیت نسبت به جنین رحم اجاره‌ای جایز است و در دوران حمل هم می‌توان وصیت نمود اما تملک او نسبت به موصی به متزلزل و منوط به زنده متولد شدن اوست.

درست است که تبیین این مسائل از نظر قواعد عمومی امکان پذیر است اما ممکن است مسائلی پیش بیاید که نبودن قانون حل آن را با دشواری روبرو سازد. به طور مثال اگر مادر صاحب رحم بر اثر احساسات، طفل را بخواهد تکلیف چیست؟ یا مثلا پدر و مادر قانونی و صاحب تخمک و اسپرم اگر از یکدیگر جدا شدند و هیچ کدام نگهداری طفل را قبول نکردند چه می‌شود؟

درست است که طرفین در قرارداد می‌توانند باید و نباید‌هایی را ذکر کنند اما ضمانت اجرای قانونی محکم و صریح، در این زمینه می‌تواند جلوی خیلی از مشکلات احتمالی و سوء استفاده از زنان که ممکن است پیش آید را بگیرد.

وکلای تخصصی مجموعه مشاوره حقوقی قاف آماده ارائه مشاوره به زوج‌ها در زمینه‌های مرتبط با ناباروری هستند. برای کسب اطلاعات بیشتر می‌توانید فرم زیر را تکمیل کنید تا کارشناسان مرکز با شما تماس بگیرند.

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

سوالات متداول قاف

حکم شرعی اهدای جنین چیست؟

نظر فقها در مورد اهدای جنین متفاوت است، برخی معتقدند چه رابطه بین زن و مرد برقرار شود یا نشود، اهدای جنین جایز نیست و برخی دیگر معتقدند اهدای جنین جایز است که در مقاله بطور کامل توضیح داده شده است.

اهدای تخمک به چه طریقی صورت می‌گیرد؟

در محیط آزمایشگاه، تخمک به زنی ناباروری که دارای تخمک نیست، اهدا می‌شود و بوسیله اسپرم‌های همسرش لقاح می‌یابد و در رحم زن نابارور قرار می‌گیرد که در مقاله بطور کامل شرح داده شده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *