بررسی حقوقی فرزند نامشروع؛ از ارث تا اخذ شناسنامه و حضانت کودک

طفل حاصل از زنا
فرزندی که حاصل از رابطه نا مشروع باشد از پدر و مادر خود ارث نخواهد برد

فرزند نامشروع یعنی طفلی که از رابطه نامشروع بین زن و مردی که رابطه زوجیت بین آن‌ها نیست، متولد شده است. لازم است بدانید حق و حقوق فرزند نامشروع در زندگی خانوادگی و اجتماعی با فرزند قانونی متفاوت است. در این مقاله از قاف ابتدا به تعریف رابطه نامشروع و زنا پرداخته‌ایم و سپس مفهوم فرزند نامشروع و حق و حقوق او را مورد بررسی قرار داده‌ایم.

در قرآن کریم، رابطه نامشروع و زنا از جمله نابخشودنی‌ترین و عظیم‌ترین گناهان کبیره اطلاق گردیده است. خداوند در کتاب مقدس قرآن چنین بیان نموده است؛

کسی که مرتکب زنا شود، عقوبت آن را خواهد دید و در روز قیامت عذابی چندین برابر و جاودانه برای او در نظر گرفته خواهد شد.

کتاب مقدس قرآن با غایت جلوگیری از وقوع زنا میان زنان و مردان که بدین عمل روی می‌آورند، طفلی که از طریق رابطه نامشروع به دنیا آمده را از بعضی مزیت‌های اجتماعی گوناگون محروم نموده است. حال آنکه، حق زندگی نمودن، کرامت انسانی، تعلیم و تربیت آن‌ها، از این قبیل فرزندان منع نشده است.

فرزندی که در نتیجه رابطه نامشروع چَشم به جهان می‌گشاید، حقوقی که به او تعلق می‌یابد، یکی از حائز اهمیت‌ترین احکام حقوقی است. در ادامه مطلب به بررسی جوانب گوناگون حقوق طفل متولد شده از زنا می‌پردازیم.

فرزند نامشروع یعنی چه؟

فرزند نامشروع یعنی فرزندی که به طریق رابطه نامشروع و غیرقانونی (یعنی بدون وجود هیچ گونه عقد نکاح میان مرد و زن حال آنکه عقد موقت باشد و یا عقد دائم) متولد شود. همانند؛

  • زنا
  • ازدواج با محارم خود

حال بهتر است قبل از آن‌که به بررسی حقوق فرزند نا مشروع بپردازیم، ابتدا رابطه نامشروع و زنا را مختصرا مورد بررسی قرار دهیم.

رابطه نامشروع به چه معناست

مطابق با ماده ۶۳۲ قانون مجازات اسلامی:

هنگامی که زن و مردی که با یک دیگر رابطه زوجیت ندارند، دست به عمل نامشروعی از قبیل کارهایی نظیر بوسیدن (تقبیل) و هم بستری (مضاجعه) و یا عملی که نفی کننده عفت طرفین باشد بزنند، طبق قانون جمهوری اسلامی به شلاق تا ۹۹ ضربه محکوم خواهند شد. اگر این رابطه نامشروع با اکراه همراه باشد، تنها فرد اکراه کننده تعزیر می‌شود.

لازم بذکر است که فرزند نامشروع به علت نداشتن نسبت شرعی، از برخی حقوق موجود در جامعه برخوردار نخواهد شد.

تفاوت رابطه نامشروع با زنا

بهتر است آگاه باشید که در هر جا سخن از رابطه نامشروع شد، به طور قطع مقصود رابطه جنسی نیست. به بیان دیگر هر نوع عملی برخلاف عفت عمومی جامعه که از شخص رخ دهد، رابطه نامشروع محسوب می‌شود.

موارد زیر از مصادیق رابطه نامشروع بوده که رابطه جنسی در آن‌ها حاصل نشده است:

  1. دوست شدن دختر با پسری و ارسال پیامک به یک دیگر
  2. گفت‌وگوهای غیر معقول و مستهجن که میان آن دو رد و بدل می‌گردد

از این جهت رابطه نامشروع خواهد توانست معاشرت میان دو شخص باشد بدون آن‌که طرفین با یک دیگر رابطه جنسی داشته باشند.

در زنا رابطه جنسی میان مرد و زن برقرار می‌شود، به گونه‌ای که دخول میان مرد و زنی باشد که با یک دیگر علقه زوجیت ندارند.

بیشتر بخوانید

احکام فرزند نامشروع

  • فرزند حاصل از زنا، فرزند پدر و مادر عمل زنا نبوده، به همین دلیل از پدر و مادر خود ارث نمی‌برد و پدر و مادر او نیز، از وی ارث نخواهند برد.
    حال اگر ولد الزنا ازدواج نماید، بنابر احکام منوط بر ارث، همسر و فرزندان او از وی ارث می‌برند.
  • از جمله دیگر احکام فرزند نامشروع این است که، در صورتی که پدر و مادر او سید باشند، اشخاص غیر هاشمی نمی‌توانند به او زکات بدهند. اما زکات اشخاص هاشمی را می‌توان به او تادیه داد.
  • فرزند حاصل از رابطه نامشروع نمی‌تواند در آینده مرجع تقلید و یا امام جماعت گردد. گواهی فرزند نامشروع مورد قبول واقع نخواهد شد.

حقوق فرزند نامشروع در ایران

مقصود از حقوق فرزند نامشروع در ایران ارث، اخذ شناسنامه، حضانت و نفقه فرزند نامشروع است که در ادامه بدان خواهیم پرداخت:

  • ارث فرزند نامشروع

با توجه به احکام فقهی و قانون، از جمله موانع ارث بردن، ولادت زنا است. بنابر ماده ۸۸۴ قانون مدنی، چنان‌چه فرزندی ولدالزنا باشد از پدر و مادر خود و اقوام آن‌ها ارث نخواهد برد. محرومیت فرزند نامشروع از ارث بدان علت است که کار زنا مانع از تشکیل نَسَب شرعی و قانونی شده و از این جهت حکم قانونی فرزند متولد از زنا متفاوت از فرزند قانونی است.

  • ارث والدین فرزند زنا

شیوه قسم‌بندی ارث مادر و پدر چنین فرزندی به این صورت است که ترکه آن‌ها بین دیگر نزدیکان آن‌ها، حال نسبی باشد یا سببی، تقسیم خواهد شد.

  • شروط لازم جهت ارث بردن فرزند نامشروع

همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، ارث به فرزند نامشروع تعلق نخواهد گرفت. اما در ادامه ماده ۸۸۴ قانون مدنی، شرایطی اتخاذ گردیده است که به هنگام وجود آن شرایط، فرزند متولد شده از رابطه نامشروع هم خواهد توانست ارث ببرد. بنابر این ماده؛

ولدالزنا از پدر و مادر و اقوام ارث نمی‌برد؛ لکن اگر حرمت رابطه‌ای که طفل ثمره آن است نسبت به یکی از ابوین ثابت و نسبت به دیگری به واسطه اکراه یا شبهه زنا نباشد، طفل فقط از یک طرف و اقوام او ارث می‌برد و بالعکس.

از این جهت، شروط لازم جهت ارث بردن فرزند نامشروع، عبارت است از؛

به هنگامی که مرتکب عمل زنا در زمان ارتکاب بدان در اشتباه به سر برد و علم نداشته باشد که عمل صورت گرفته نسبت بدو ممنوع است. در این حالت، زنا صورت نخواهد گرفت و بدین زمان، طفل بدنیا آمده از این رابطه میان زن و مرد، ولد به شبهه، نام می‌گیرد. در چنین شرایطی، فرزند با فردی که در شبهه یا اشتباه بوده، نسبت مجاز و قانونی خواهد داشت و از او ارث خواهد برد.

حال آن‌که اگر مرد و زن هر دو در اشتباه به سر برند، فعل ارتکابی در برابر هیچ یک از آن‌ها زنا نخواهد بود و فرزند به دنیا آمده، دارای نسب مجاز و قانونی با هر دوی آن‌ها است.

  • اخذ شناسنامه برای فرزند نامشروع

اخذ و درخواست جهت دریافت شناسنامه برای فرزند نامشروع با عنایت به پیوست طفل به پدر خود، مسئولیت و وظیفه والد است.

گرچه مجازات رابطه نامشروع ضمن کشور و همچنین کتاب حدود، با عنایت بدین که حامله شدن زن از رابطه نامشروع مقاوم وقوع رابطه نامشروع کمک نماید، تاثیری در پذیرش مسئولیت طفل به دنیا آمده ندارد.

در صورتی که ازدواج از سوی پدر و مادر طفل ثبت نگردیده باشد، اعلام تولد فرزند باید از سوی پدر و مادر او انجام شود. چنان‌چه رجوع و حاضر شدن هر یک از دو والدین و توافق میان آن‌ها در اعلام تولد کودک صورت نگیرد، با رجوع هر یک از آن‌ها این عمل واقع می‌شود و اسم کوچک او صادر می‌گردد.

اگر مادر طفل حضور به عمل آورد، نام خانوادگی او به فرزند اختصاص داده می‌شود و در صورتی که پدر طفل حضور یابد، نام خانوادگی او بر روی کودک گذارده می‌شود.

گاها ممکن است والدین طفل نامشروع معین نباشد، در این هنگام است که شناسنامه کودک با مشخصه‌های فرضی برای او صادر خواهد شد.

  • مدارک لازم جهت طرح دعوای شناسنامه فرزند نامشروع

اسناد و مدارک لازم به جهت شناسایی فرزند نامشروع از قرار ذیل هستند؛

مدارک نام برده شده از جمله مدارکی هستند که جهت اثبات و شناسایی این امر مورد نیاز است. بنابراین باید آن‌ها را با خود به همراه داشته باشید.

در شهر تهران و دیگر استان‌ها و مراکز استان‌ها اشخاص می‌توانند به طریق مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، تقاضای خود را بیان دارند. از سویی در دیگر شهرستان‌ها اشخاص به واسطه رجوع به دادگاه عمومی خواهند توانست درخواست خود را بیان نمایند.

هزینه لازم به جهت دادرسی دادخواست اثبات نسب، همانند هزینه دعاوی غیر مالی است.

  • حضانت فرزند نامشروع

کلمه عربی حضانت در واژه عبارت است از پروردن نوزاد

نگاه داشتن فرزند به لحاظ معنوی و مادی از سوی اشخاصی که قانون آن را معین می‌دارد و یا به عبارت بهتر، حق نگاه‌داری و سرپرستی از او را در اصطلاح می‌توان حضانت نامید.

حال بهتر است توجه فرمایید که؛

حضانت و نگاه‌داری از فرزند را در اغلب موارد نظارت بر بُعد جسمانی طفل بیان داشته‌اند.

با توجه به ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران؛

حضانت فرزند هم حق والدین است و هم تکلیف آن‌ها. بدین معنی که آن‌ها نمی‌توانند از به انجام رسانیدن آن سر باز زنند و یا آن را به افراد دیگر انتقال دهند. حتی پدر و مادر طفل در این مورد حق درخواست اجرت در برابر پذیرش نگاه‌داری از فرزند خود را نخواهند داشت. قبول این مسئولیت در اولین مرحله بر عهده پدر طفل خواهد بود.

اما در ارتباط با برابری پدر و مادر فرزند به دنیا آمده از رابطه نامشروع میان فقها اختلاف نظر دیده می‌شود.

قانون مدنی بنابر فتوای فقهای امامیه که اساسی‌ترین منبع  قانون مدنی کشور ما است، نگاه‌داری از پسر به دنیا آمده از رابطه نامشروع با مادر او تا سن ۲ سالگی و نگاه‌داری از دختر به دنیا آمده از رابطه نامشروع به مادر او تا سن ۷ سالگی، نسبت بر پدر او دارای ارجحیت می‌دانند.

حال آنکه قانون مذکور در سال ۱۳۸۲ از سوی مجلس شورای اسلامی اصلاح گردید و به گونه‌ای دیگر به مرحله تصویب رسید.

بنابر ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی؛

نگاه‌داری و حضانت طفل به دنیا آمده از طریق رابطه نامشروع (چه دختر باشد و چه پسر)، تا سن هفت سالگی بر عهده مادر وی است.

براساس همین ماده، نگاه‌داری و حضانت فرزند به دنیا آمده به طریق رابطه نامشروع، بعد از رسیدن او به سن هفت سالگی، با عنایت به نظر دادگاه و براساس مصلحت طفل مشخص می‌شود. برخی دیگر از افراد، نگاه‌داری از فرزند به دنیا آمده از رابطه نامشروع بعد از رسیدن بدان سن را میان پدر و مادر مشترک وی می‌دانند.

از سویی دیگر، با توجه به ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی؛

نه مادر طفل و نه پدر طفل طی مدت زمانی که نگه‌داری طفل به دنیا آمده از طریق رابطه نامشروع بر عهده آن‌ها است، حق اجتناب نمودن و کوتاهی در امر حضانت او را نخواهد داشت.

حضانت فرزند به دنیا آمده به طریق رابطه نامشروع بر عهده چه کسی است؟

بر اساس مطالب ذکر شده، نگاه‌داری از فرزند به دنیا آمده به طریق رابطه نامشروع بر عهده والدین اوست. گرچه رابطه نَسَب شرعی و قانونی بین این فرزند و پدر و مادر عرفی او موجود نیست. اما به دلیل آن‌که والدین به طریق رابطه نامشروع موجب به دنیا آمدن فرزند شده‌اند، وظایف حضانت او به جهت تسبیب را بر عهده خواهند داشت.

با تکیه بر رعایت عدالت نیز این گونه پدر و مادران در ارتباط با نگاه‌داری از طفل تازه به دنیا آمده به واسطه نامشروع مسئول هستند. بنابر همین موضوع، ضمن ماده ۱ قانون مدنی چنین بیان گشته است که؛

چنان‌چه شخصی به هر گونه‌ای به فردی دیگر زیانی وارد نماید، وظیفه جبران آن زیان را خواهد داشت.

نگه‌داری نکردن و عدم قبول حضانت طفل به دنیا آمده از طریق رابطه نامشروع نیز موجب می‌گردد که به او آسیب و زیان وارد شود. والدین این فرزند بنابر قانون فوق الذکر مکلف هستند که این زیان وارد آمده را جبران کنند.

به همین جهت می‌توان گفت که ولایت طفل به دنیا آمده از طریق رابطه نامشروع به عهده والدین زناکار او و یا به عبارت دقیق‌تر زانی و زانیه خواهد بود.

همانطور که در قسمت فوق بیان نمودیم، بر طبق ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی، نگاه‌داری از فرزند متولد شده به طریق رابطه نامشروع، حال آنکه پسر باشد و یا دختر، تا به سن هفت سالگی، بر عهده مادر اوست و پس از آن حضانت طفل با توجه به تشخیص دادگاه و با عنایت به مصلحت فرزند، معین خواهد شد. اما حق ولایت این فرزند بر عهده تسبیب و یا جد پدری وی خواهد بود.

  • نفقه فرزند نامشروع

نفقه در کلمه بدان چیزی اطلاق می‌شود که انفاق می‌گردد و در اصطلاح شرع، عبارت است از، هزینه نیازمندی‌های متعارف زندگی که تادیه آن از سوی فرد امری واجب است.

پرداخت نفقه فرزند از جمله وظایف مالی است که از سوی قانون بر عهده پدر نهاده شده است. مطابق ماده ۱۹۹۹ قانون مدنی، تامین و تادیه نفقه فرزندان بر عهده پدر آن‌هاست. حال چنان‌چه پدر فوت نموده باشد و یا توانایی پرداخت نفقه را نداشته باشد، پرداخت آن بر عهده جد پدری خواهد بود.

اگر جد پدری نیز در قید حیات نباشد و یا توانایی پرداخت نفقه را نداشته باشد، تامین نفقه فرزندان بر عهده مادر آن‌ها خواهد بود. در نهایت چنان‌چه مادر فرزندان هم توانایی پرداخت نمودن نفقه را نداشته باشد، این وظیفه بر اجداد مادری موکول خواهد شد.

  • شیوه کارشناسی نفقه فرزند نامشروع

در اغلب مواقع مبلغ نفقه با توجه به شرایط اجتماعی و نیازهای گوناگون طفل معین می‌شود. کارشناس موظف است با وارسی شرایط زندگی خانوادگی طفل و نیز وارسی اسنادی که از جانب مادر و یا قیم او ارائه می‌گردد، مقدار هزینه نگهداری از طفل را مشخص کند.

و اما پرداخت نفقه فرزند نامشروع؛

پرداخت نفقه فرزند نامشروع، به لحاظ شرع واجب بوده و از دیدگاه قانون ضروری است. بنابراین در صورتی که یک فرزند نامشروع دارای شناسنامه باشد و پدر او معین باشد، پدر مکلف است نفقه او را تادیه نماید.

و چنان‌چه ثابت شود که فرزند متولد شده حاصل از رابطه نامشروع است، پدر او موظف خواهد بود برای او شناسنامه بگیرد و نفقه وی را بپردازد.

ارتباط با وکلای پایه یک دادگستری هرگز به این سادگی نبوده است. از هر کجای ایران که هستید می‌توانید مشاوره حقوقی داشته باشید. برای مشاوره حقوقی تلفنی با وکیل شماره خود را در کادر زیر وارد کنید:

جهت گفتگو با وکلای تخصصی قاف، شماره تلفن همراه خود را وارد نمایید.

  • Hidden
  • Hidden

سوالات متداول قاف

رابطه توارث بین فرزند نامشروع و والدینش به چه صورت است؟

در واقع رابطه توارثی بین فرزند نامشروع و والدینش وجود ندارد. کودک متولد از رابطه نامشروع از پدر و مادر خود ارث نخواهد برد، همچنین والدین زنا کار نیز از طفل ولد الزنا ارث نمی‌برند.

آیا فرزند نامشروع حق دریافت شناسنامه دارد؟

اگر ازدواج توسط والدین زناکار ثبت نشده باشد، والدین باید تولد کودک حاصل از زنا را اعلام کنند و اگر در این رابطه با هم به توافق نرسند، هر یک از والدین می‌تواند به تنهایی برای گرفتن شناسنامه طفل با نام خانوادگی خود اقدام کند که در مقاله کامل بدان پرداخته‌ایم.

حضانت فرزند متولد از زنا با کیست؟

نگه‌داری فرزند نامشروع تا سن هفت سالگی با مادر و بعد از آن را دادگاه تعیین خواهد کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *